Geneza i koncepcja monumentu
Pomnik Czynu Polaków, jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Szczecina, powstał w drugiej połowie lat 70. XX wieku jako wyraz uznania dla wysiłku pokoleń Polaków, którzy po 1945 roku odbudowywali i zagospodarowywali ziemie zachodnie i północne. Inicjatywa wzniesienia monumentu zrodziła się w środowisku społecznym i politycznym regionu, które chciało utrwalić pamięć o pionierskich latach zasiedlania Pomorza Zachodniego. Prace koncepcyjne rozpoczęto w 1974 roku, a ich efektem był projekt autorstwa dwóch twórców: architekta Ryszarda Charytona oraz rzeźbiarza Stanisława Biżka. Duet ten zaproponował formę odważną, nowoczesną i pozbawioną patosu typowego dla socrealistycznych pomników, co w tamtym czasie stanowiło śmiałe odejście od schematów.
Lokalizacja wybrana pod budowę – skrzyżowanie alei Wojska Polskiego z ulicą Bolesława Krzywoustego, w sąsiedztwie Cmentarza Centralnego – nie była przypadkowa. To właśnie tędy przebiegał jeden z głównych traktów wiodących do centrum miasta, co gwarantowało pomnikowi dużą ekspozycję i siłę oddziaływania. Kamień węgielny wmurowano uroczyście 26 czerwca 1978 roku, a samo odsłonięcie nastąpiło 30 czerwca 1979 roku, w przededniu 35. rocznicy powrotu Szczecina do Polski. Budowa trwała niespełna rok i pochłonęła około 8 milionów złotych (według ówczesnej wartości). Konstrukcję wykonano ze stalowej siatki wypełnionej betonem, co nadało jej lekkości i dynamiki, mimo imponujących rozmiarów.
Symbolika trzech orłów i ich przesłanie
Pomnik Czynu Polaków ma formę trzech szklących się w górę orłów, które – niczym startujące do lotu ptaki – symbolizują trzy pokolenia Polaków zaangażowanych w budowę nowej rzeczywistości na Pomorzu Zachodnim:
- Pierwsze pokolenie – pionierzy i osadnicy, którzy przybyli na zniszczone ziemie tuż po wojnie, często z Kresów Wschodnich, i w trudzie zakładali domy, gospodarstwa oraz zakłady pracy.
- Drugie pokolenie – ich dzieci, które kontynuowały dzieło odbudowy, rozbudowując miasto i region, rozwijając przemysł, edukację i kulturę.
- Trzecie pokolenie – wnuki, które w latach 70. i 80. przejmowały pałeczkę odpowiedzialności za dalszy rozwój Szczecina.
Ptaki wznoszą się ku niebu, co interpretowane jest jako metafora nieustannego dążenia do lepszej przyszłości. Każdy z orłów ma nieco inną sylwetkę – najmniejszy u dołu wydaje się nabierać rozpędu, środkowy jest już w pełnym locie, a największy na szczycie dominuje nad całością. Kompozycja ta oddaje ideę ciągłości pokoleń i wspólnego wysiłku. Monument ma 22 metry wysokości, a rozpiętość skrzydeł największego orła sięga 10 metrów. Dzięki ażurowej konstrukcji betonowo-stalowej pomnik sprawia wrażenie lekkiego i dynamicznego, zwłaszcza na tle zmiennego, morskiego nieba Szczecina.
Losy pomnika po 1989 roku i jego dzisiejsze znaczenie
Po transformacji ustrojowej 1989 roku Pomnik Czynu Polaków, podobnie jak wiele innych miejsc pamięci z epoki PRL, stanął przed wyzwaniem reinterpretacji. Część opinii publicznej postrzegała go jako relikt minionej formacji, przypominający o państwowej propagandzie sukcesu. Dyskusje na temat jego usunięcia lub zmiany przesłania pojawiały się kilkukrotnie, jednak ostatecznie przeważył argument, że monument upamiętnia autentyczny wysiłek milionów Polaków, a nie tylko politykę władz komunistycznych.
W 2018 roku, z okazji 100-lecia odzyskania niepodległości przez Polskę, pomnik przeszedł gruntowną renowację. Oczyszczono betonową strukturę, zabezpieczono stalowe elementy antykorozyjnie, a wokół monumentu uporządkowano zieleń i zamontowano nowe oświetlenie. Dziś Pomnik Czynu Polaków jest powszechnie uznawany za ikonę architektoniczną Szczecina, a jego wizerunek pojawia się na pocztówkach, pamiątkach i w miejskich materiałach promocyjnych. Stanowi także ważny punkt orientacyjny na mapie miasta – to właśnie obok niego każdego roku przechodzą uroczyste pochody i manifestacje, a w okresie świąt państwowych składane są kwiaty. Monument nie stracił nic ze swojej siły wyrazu – wciąż porusza przechodniów i zachęca do refleksji nad tym, jak wiele kosztowało odbudowanie Szczecina z powojennych ruin. W ten sposób pozostaje żywym świadectwem historii, łączącym trzy pokolenia Polaków w jednym, wspólnym czynie.